COVID-19 staðreyndir

COVID-19 er sjúkdómurinn sem tengist bráða öndunarfærasjúkdóminum kórónaveiru-2 (SARS-CoV-2). SARS-CoV-2 er nýr stofn af kórónaveiru sem ekki hafði verið greindur hjá mönnum fyrir desember 2019. Til eru mismunandi gerðir af kórónaveirum og þó þær dreifist aðallega meðal dýra geta sumar einnig smitað menn.

COVID-19 farsóttin sem hófst síðla árs 2019 var lýst yfir sem heimsfaraldri af Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni (WHO) þann 11. mars 2020 (1). Þetta er fyrsti heimsfaraldurinn sem orsakast af kórónaveiru.

Symptoms of COVID-19

Hver eru einkenni COVID-19?

COVID-19 er mismunandi í alvarleika, frá því að hafa engin einkenni (vera einkennalaus) til að vera með:

  • hita,
  • hósta,
  • hálsbólgu,
  • breytingu eða tap á bragðskyni og/eða lyktarskyni,
  • almennan slappleika,
  • niðurgang,
  • þreytu,
  • vöðvaverki,

Í alvarlegum tilfellum geta einkenni verið:

  • alvarleg lungnasýking,
  • blóðsýking og blóðeitrunarlost - almenn sýking og bólgusvörun,

en við öllum þessum einkennum þarf sérhæfða læknishjálp og stuðning.

Ástand sjúklings getur versnað hratt, oft á annarri viku sjúkdóms.

Hver eru fylgikvillar COVID-19?

Einhverjir þeirra sem smitast af COVID-19 þurfa sjúkrahúsvist, sumir þurfa jafnvel gjörgæslu, stundum í lengri tíma. Fólk sem fær alvarleg einkenni í öndunarfærum getur þurft vélrænan stuðning við öndun, sem getur gert það næmari fyrir öðrum bakteríusýkingum. Að auki geta COVID-19 sjúklingar fengið aðra fylgikvilla, svo sem heilablóðfall eða hjartaáfall, vegna aukinnar blóðstorknunar. Sumir sjúklingar finna fyrir áhrifum á taugakerfið, svo sem breytingum á persónuleika eða breytingum á árvekni.

Tíðni sjúkrahúsavistanna eykst hratt með aldrinum, sérstaklega hjá þeim sem eru 60 ára og eldri, og þeim sem eru með undirliggjandi heilsufarsbresti.

Eftir því sem sjúklingar eru eldri eykst hættan á dauðsföllum vegna COVID-19 og hættan er mun meiri en vegna venjulegrar inflúensu. Það kemur stöðugt betur fram að sumir sjúklingar geta upplifað langvarandi áhrif af COVID-19 sýkingu, þar með taldir öndunarerfiðleikar og hækkaður hjartsláttur.

Transmission of COVID-19

Hvernig dreifist COVID-19?

Þó að leðurblökur séu taldar vera upphaflegi hýsill veirunnar dreifist veiran nú frá manni til manns (smitun manna á milli).

Nú er áætlað að ef ekki verði gripið til fyrirbyggjandi aðgerða muni að jafnaði hver smitaður einstaklingur smita tvo eða þrjá aðrar manneskjur.

Veiran smitast aðallega um öndunardropa og loftúða þegar menn hnerra, hósta eða hafa samskipti við aðra í mikilli nálægð (venjulega innan við tvo metra). Þessa dropa er hægt að anda að sér eða þeir lenda á yfirborði sem aðrir geta komist í snertingu við og valdið því að þeir smitast þegar þeir snerta nef, munn eða augu. Smit getur einnig borist frá smituðum einstaklingi tveimur dögum áður en hann byrjar að sýna einkenni.

Veiran getur lifað af á mismunandi flötum í nokkrar klukkustundir (á kopar eða pappa) eða í nokkra daga (á plasti eða ryðfríu stáli).

Meðalæxlunartími COVID-19 (þ.e. tíminn frá útsetningu fyrir vírusnum þar til einkenni koma fram) er nú áætlaður um fimm til sex dagar, en næstum alltaf á milli eins og 14 daga.

Risk groups of COVID-19

Hverjir er í áhættu að fá COVID-19?

Allir eiga á hættu að fá COVID-19, en sem sumir hópar eru í meiri hættu á að fá alvarlegan sjúkdóm. Einkenni hjá börnum hafa tilhneigingu til að vera ekki eins alvarleg ogghjá fullorðnum.

Fjölmennt innanhússumhverfi veitir kjörskilyrði fyrir dreifingu COVID-19 veirunnar, þar sem fangelsi, farfuglaheimili og matvælavinnslustöðvar eru dæmi um staði þar sem tilkynnt hefur verið um hópsmit. Hugsanlegt er að kalt og rakt loft auki hættuna á smiti.

Hópar í aukinni hættu á að fá alvarlegan COVID-19 sjúkdóm eru:

  • fólk 60 ára og eldri;
  • fólk með undirliggjandi heilsufarsvandamál, svo sem offitu, háþrýsting, sykursýki, hjarta- og æðasjúkdóma, langvarandi öndunarfærasjúkdóm eða veikt ónæmiskerfi.
Prevention of COVID

Hvernig er hægt að koma í veg fyrir COVID-19?

Bóluefni til að koma í veg fyrir COVID-19 varð fyrst tiltækt í ESB/EES seint í desember 2020.

Mælt er með því að halda líkamlegri fjarlægð (að lágmarki einum eða helst tveimur metrum) frá öðrum á opinberum stöðum og forðast að koma saman í stórum hópum til að draga úr líkum á smiti frá öndunardropum.

Yfirlit yfir aðgerðir sem fólk og samfélög geta gripið til til að hægja á útbreiðslu COVID-19, er hægt að nálgast á: Upplýsingamyndir: Aðgerðir sem ekki nota lyf.

Veiran berst inn í líkamann í gegnum augu, nef eða munn og því er mikilvægt að forðast að snerta andlitið með óþvegnum höndum. Mælt er með handþvotti með sápu og vatni í að minnsta kosti 20 sekúndur eða að hreinsa hendurnar vandlega með áfengislausnum, geli eða handþurrkum hvenær sem við á.

Treatment of COVID-19

Hvernig er það meðhöndlað?

Vísindamenn og læknar rannsaka nokkrar meðferðir við COVID-19.

Heilbrigðisstarfsmenn meðhöndla COVID-19 einkennin frekar en að ráðast á veiruna sjálfa með því að bjóða upp á stuðningsmeðferð (t.d. súrefnismeðferð, vökvastjórnun) fyrir smitaða einstaklinga, sem getur verið mjög árangursrík.

Hjá alvarlega veikum sjúklingum og þeim sem eru í bráðri hættu, er verið að prófa fjölda lyfja til að ráðast á veiruna, en samt þarf að meta notkun þeirra betur. Nokkrar alþjóðlegar klínískar rannsóknir eru í gangi til að meta árangur ýmissa lyfja og mótefna.

Til að fá nýjustu upplýsingar um COVID-19 meðferðir, geturðu farið á heimasíðu Lyfjastofnunar Evrópu (EMA): Meðferðir og bóluefni við COVID-19 (EN)

Frekari upplýsingar

 

--------------------------------------------------------------------

Heimildir:

(1) Opnunarorð forstjóra Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar við kynningarfund fjölmiðla um COVID-19, 11. mars 2020: https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020 (EN)

 

 

Athugið: Upplýsingarnar sem eru á þessu blaði eru ætlaðar sem almennar upplýsingar og ætti ekki að nota í staðinn fyrir einstaka sérfræðiþekkingu og mat heilbrigðisstarfsmanns.

COVID-19 bóluefni

ESB ber ábyrgð á því að örugg og skilvirk bóluefni gegn COVID-19 berist almenningi innan ESB/EES. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins heimilaði fyrsta COVID-19 bóluefnið 21. desember 2020, eftir mat Lyfjastofnunar Evrópu (e. European Medicines Agency - EMA) og samráð við aðildarríki ESB.