Fíricí COVID-19

Cad is COVID-19 ann?

Is é COVID-19 an galar a bhaineann le coróinvíreas 2 géar-shiondróm riospráide dian (SARS-CoV-2). Is tréithchineál nua é SARS-CoV-2 de choróinvíreas nár sainaithníodh i ndaoine roimh mhí na Nollag 2019. Tá cineálacha éagsúla coróinvíreas ann agus, cé go scaiptear iad den chuid is mó i measc ainmhithe, d’fhéadfadh cuid díobh daoine a ionfhabhtú freisin.

D’fhógair an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte (EDS) an ráig COVID-19 a tháinig chunn cinn ag deireadh na bliana 2019 ina phaindéim ar 11 Márta 2020 (1). Is é seo an chéad phaindéim riamh mar gheall ar choróinvíreas.

Symptoms of COVID-19

Cad iad siomptóim COVID-19?

Tá éagsúlacht i ndéine COVID-19, lena n-áirítear gan siomptóim bheith i gceist (aisiomptómach) agus:

  • fiabhras,
  • casacht,
  • sceadamán nimhneach,
  • blas agus/nó boladh athraithe nó caillte,
  • laige ghinearálta,
  • buinneach,
  • tuirse,
  • pian mhatáin.

I gcásanna tromchúiseacha, d’fhéadfadh an méid a leanas bheith ina siomptóim:

  • ionfhabhtú dian scamhóige,
  • seipsis agus turraing sheipteach – ionfhabhtú ginearálaithe agus freagairt athlastach,

agus tá cúram agus tacaíocht liachta speisialaithe ag teastáil uathu go léir.

Is féidir riocht othair dul in olcas go tapa, go minic le linn an dara seachtain de ghalar.

Cad iad aimhréidheanna COVID-19?

Beidh gá le hospidéalú i gcás céatadán díobh siúd a mbeidh tionchar ag COVID-19 orthu, cuid díobh a dteastaíonn dianchúram uathu fiú, in amanna go ceann tréimhsí fadaithe. D‘fhéadfadh tacaíocht mheicniúil aerála a bheith de dhíth ar dhaoine a bhfuil siomptóim riospráide diana orthu, rud a d’fhéadfadh iad a dhéanamh níos so-ghabhálaí i leith ionfhabhtuithe baictéaracha tánaisteacha. Ina theannta sin, d’fhéadfadh aimhréidheanna bheith ag othair COVID-19, amhail strócanna nó taomanna croí, mar gheall ar théachtadh méadaithe. Bíonn siomptóim néareolaíocha ag roinnt othar, amhail athruithe pearsantachta nó athruithe airdill.

Méadaíonn rátaí ospidéalaithe go tapa le haois, go háirithe maidir leo siúd atá 60 bliain d’aois nó níos sine, agus leo siúd a bhfuil na bunfhadhbanna sláinte acu.

I cásanna COVID-19, méadaíonn an baol go bhfaighidh duine bás go tapa le haois, agus tá sé i bhfad níos airde ná mar atá i gcás an fhliú. Tá sé ag éirí níos soiléire go bhféadfadh roinnt othar éifeachtaí fadtéarmacha a fhulaingt de bharr ionfhabhtú COVID-19, lena n-áirítear deacrachtaí maidir le hanálú agus ráta ardaithe croí.

Transmission of COVID-19

Conas a scaiptear COVID-19?

Cé go meastar go raibh an sciathán leathair ina óstach bunaidh an víris, scaiptear an víreas anois ó dhuine go duine (tarchur duine-go-duine).

Meastar faoi láthair, mura ndéanfar bearta coisctheacha, go ndéanfaidh duine amháin ionfhabhtaithe idir beirt agus triúr eile a ionfhabhtú ar an meán.

Déantar an víreas a tharchur go príomha trí bhraoiníní riospráide agus aerasóil le linn sraothartaí, casachtaí, nó in idirghníomhú le daoine eile atá an-ghar (níos lú ná dhá mhéadar de ghnáth). Is féidir na braoiníní sin a ionanálú, nó d’fhéadfadh iad a theacht ar dhromchlaí ar féidir le daoine eile teacht i dteagmháil leo, rud is cúis leo bheith ionfhabhtaithe nuair a leagtar lámh ar an tsrón, ar an mbéal nó ar na súile. Is féidir le tarchur tarlú freisin ó dhuine atá ionfhabhtaithe dhá lá sula mbeidh siomptóim acu.

Is féidir leis an víreas maireachtáil ar dhromchlaí éagsúla go ceann roinnt uaireanta an chloig (ar chopar nó ar chairtchlár) nó suas le roinnt laethanta (ar phlaisteach nó ar chruach dhosmálta).

Maidir leis an meántréimhse ghoir do COVID-19 (i.e. an t-am idir nochtadh don víreas agus tús leis na siomptóim) glactar leis gur thart ar chúig lá go sé lá í, ach tá tréimhse idir lá amháin agus 14 lá i gceist i gcónaí, a bheag nó a mhór.

Risk groups of COVID-19

Cé atá i mbaol ó COVID-19?

Tá gach duine i mbaol ó COVID-19 a tholgadh, agus tá riosca níos airde ag roinnt grúpaí den daonra galar trom a tholgadh. De ghnáth, ní bhíonn na siomptóim i leanaí chomh dian is a bhíonn siad i ndaoine fásta.

Cuireann timpeallachtaí plódaithe taobh istigh deiseanna ar fáil maidir le ráigeanna COVID-19, agus is samplaí iad d’áiteanna inar tuairiscíodh ráigeanna ná príosúin, ionaid imirceacha agus gléasraí próiseála bia. D’fhéadfadh aer fuar agus tais cur leis an riosca tarchuir.

Is iad a leanas na grúpaí sin atá i mbaol galar dian COVID-19 a tholgadh:

  • daoine 60 bliain d’aois agus níos sine;
  • daoine a bhfuil bunfhadhbanna sláinte acu, amhail otracht, hipirtheannas, diaibéiteas, galar cardashoithíoch, galar riospráide ainsealach, nó córais imdhíonachta lagaithe.
Prevention of COVID

Conas COVID-19 a chosc?

Cuireadh vacsaíní chun COVID-19 a chosc ar fáil den chéad uair san AE/LEE go déanach i mí na Nollag 2020.

Moltar fad fisiciúil a choinneáil (ar a laghad méadar amháin nó, go hidéalach, dhá mhéadar) ó dhaoine eile in áiteanna poiblí, agus bailiú grúpaí móra daoine a sheachaint chun an baol ionfhabhtaithe trí bhraoiníní riospráide a laghdú.

Chun forléargas a fháil ar na gníomhaíochtaí is féidir le daoine agus le pobail a dhéanamh chun moill a chur ar scaipeadh COVID-19, féach: Grafaic faisnéise: Bearta neamh-chógaisíochta.

Téann an víreas isteach sa chorp trí na súile, tríd an tsrón nó tríd an mbéal, mar sin tá sé tábhachtach gan lámh nach bhfuil nite a leagan ar an aghaidh. Moltar níochán lámh le gallúnach agus uisce ar feadh 20 soicind ar a laghad, nó na lámha a ghlanadh go maith le tuaslagán alcól-bhunaithe, le glóthacha nó le fíocháin i ngach suíomh.

Treatment of COVID-19

Conas a chóireáiltear COVID-19?

Tá eolaithe agus cliniceoirí ag déanamh staidéir faoi láthair ar roinnt cóireálacha le haghaidh COVID-19.

Den chuid is mó, cuireann soláthraithe cúraim sláinte cóir leighis ar shiomptóim COVID-19 seachas díriú ar an víreas féin, trí chúram tacúil (e.g. teiripe ocsaigine, bainistiú sreabháin) a thairiscint do dhaoine ionfhabhtaithe, ar cúram é a d’fhéadfadh a bheith an-éifeachtach.

Maidir le hothair atá breoite go dian agus go criticiúil, tá tástáil á déanamh ar roinnt cógas chun díriú ar an víreas, ach ní mór measúnú níos doimhne a dhéanamh ar a n-úsáid. Tá roinnt trialacha cliniciúla idirnáisiúnta ar siúl chun measúnú a dhéanamh ar éifeachtacht na gcógas agus na n-antasubstaintí éagsúla.

Chun teacht ar an bhfaisnéis is déanaí maidir le cóireálacha COVID-19, féach láithreán gréasáin na Gníomhaireachta Leigheasra Eorpaí (EMA): Cóireálacha agus vacsaíní COVID-19

Tuilleadh faisnéise

 

--------------------------------------------------------------------

Tagairt:

(1) Tráchtanna tosaigh an Ard-Stiúrthóra EDS ag an seisiún faisnéise do na meáin maidir le COVID-19, an 11 Márta 2020: https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020 (EN)

 

Nóta: Is chun críocha faisnéis ghinearálta an fhaisnéis atá sa bhileog eolais seo agus níor chóir úsáid a bhaint aisti in ionad saineolas aonair agus tuairim gairmí cúraim sláinte.

Vacsaíní in aghaidh COVID-19

Tá an AE freagrach as a áirithiú go gcuirfear vacsaíní in aghaidh COVID-19 sábháilte éifeachtacha ar fáil don phobal san AE/sa LEE. Déanann an Coimisiún Eorpach vacsaíní in aghaidh COVID-19 a údarú, tar éis meastóireacht a bheith déanta ag an nGníomhaireacht Leigheasra Eorpach (EMA) agus tar éis dul i gcomhairle le Ballstáit AE. Tugadh na chéad vacsaíní ag deireadh na bliana 2020.