COVID-19

Cad is COVID-19 ann?

Is éard is COVID-19 ann an galar a tharlaíonn mar gheall ar an víreas ar a dtugtar an géarshiondróm riospráide coróinvíris-2 (SARS-CoV-2). Is tréithchineál nua coróinvíris é SARS-CoV-2. Níor sainaithníodh í i ndaoine roimh mhí na Nollag 2019.

Tá go leor cineálacha éagsúla coróinvíris ann. Is ainmhithe is mó a tholgann coróinvíris ach is féidir daoine iad a tholgadh chomh maith.

Thosaigh an ráig reatha COVID-19 ag deireadh 2019; dhearbhaigh an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte (EDS) gur phaindéim a bhí ann an 11 Márta 2020 (1). Is í seo an chéad phaindéim riamh mar gheall ar choróinvíreas.

Symptoms of COVID-19

Cad iad siomptóim COVID-19?

Is iad príomhshiomptóim COVID-19:

  • fiabhras,
  • casacht,
  • laige ghinearálta nó tuirse
  • blas agus/nó boladh athraithe nó caillte,
  • sceadamán nimhneach,
  • tinneas cinn
  • pian mhatáin
  • buinneach.

Tá éagsúlacht mhór i ndéine an ghalair ó dhuine go duine.

Is féidir roinnt daoine a bhfuil COVID-19 orthu a bheith aisiomptómach. Is ionann sin agus a rá nach mbíonn siomptóim ar bith orthu.

I gcásanna tromchúiseacha, d’fhéadfadh na siomptóim seo a leanas a bheith san áireamh

  • deacracht análaithe nó gearranáil
  • mearbhall
  • pian chliabhraigh.

D’fhéadfadh sé go mbeadh cúram leighis speisialaithe agus tacaíocht leighis de dhíth ar dhaoine a bhfuil siomptóim throma orthu.

Is féidir le riocht othair éirí níos measa go tapa. Má tharlaíonn sé seo, is minic a tharlaíonn sé le linn na dara seachtaine tar éis an galar a tholgadh.

Ar an drochuair, ní mór do roinnt daoine a bhfuil COVID-19 orthu seal a chaitheamh san ospidéal. D’fhéadfadh sé go mbeadh dianchúram ag teastáil i gcás cuid acu sin, ar feadh tréimhsí fada ó am go chéile.

Cad iad aimhréidheanna COVID-19?

D’fhéadfadh sé go mbeadh ar dhaoine a bhfuil siomptóim throma orthu a théann i bhfeidhm ar na haerbhealaí dul ar riospóir (tacaíocht aerála meicniúla). Is féidir leis sin iad a dhéanamh níos soghabhálaí i leith ionfhabhtú eile a fháil anuas ar COVID-19, amhail niúmóine.

Tá riosca níos mó ag roinnt othar COVID-19 freisin maidir le deacrachtaí a bhaineann le téachtadh fola, amhail strócanna nó taomanna croí.

Ina theannta sin, is féidir le hothair dul i dtaithí ar shiomptóim a bhaineann leis an néarchóras uaireanta. D’fhéadfadh athruithe pearsantachta sealadacha a bheith i gceist leo sin nó leibhéil aireachais athraithe.

Is airde an dóchúlacht go mbeidh gá le dul isteach san ospidéal do dhaoine aosta, go háirithe do dhaoine os cionn 60 agus do dhaoine a bhfuil bunriochtaí sláinte orthu.

Tríd is tríd, is beag an baol atá ann go bhfaighidh duine bás ó COVID-19, ach tá an baol sin níos airde ná mar atá sé i gcás fliú. Tá baol níos airde ann go bhfaighidh daoine aosta bás, chomh maith le daoine a bhfuil riochtaí sláinte fadtéarmacha acu.

Cad is COVID-19 ann?

D’fhéadfadh sé go mbeadh iarmhairtí fadtéarmacha ar líon beag othar de bharr ionfhabhtú COVID-19. Tugtar riocht iar-COVID-19COVID fadmharthanach air sin.

Bíonn tionchar ag COVID-19 ar othair de gach aois, lena n-áirítear daoine nach raibh ach siomptóim éadroma COVID-19 orthu nuair ionfhabhtaíodh iad den chéad uair.

San áireamh leis na siomptóim sin tá:

  • laige ghinearálta
  • caillteanas bolaidh
  • pian néaróige
  • neamhoird chodlata
  • strus.

Is féidir leis an téarnamh iomlán suas le sé mhí a thógáil. Níl aon chóireáil ar bith ar an riocht sláinte seo faoi láthair.

Transmission of COVID-19

Conas a scaiptear COVID-19?

Scaiptear an víreas SARS-CoV-2 ó dhuine go duine go príomha trí cháithníní uisceacha bídeacha a scaoiltear isteach san aer nuair a análaíonn duine ionfhabhtaithe agus go háirithe nuair a bhítear ag labhairt, ag canadh, ag scairteadh, ag sraothartach, ag casacht, etc. Ansin is féidir leis na cáithníní daoine eile gar dóibh a bhaint amach (go hiondúil má tá siad laistigh de dhá mhéadar ar shiúl ón duine ionfhabhtaithe), ar féidir leo iad a análú isteach.

Is féidir cáithníní níos mó (braoiníní) titim freisin ar dhromchlaí a mbíonn daoine á dteagmháil leo. Is féidir leis na daoine sin an víreas a phiocadh suas ar a lámha agus ionfhabhtú a fháil nuair a theagmhaíonn siad a srón, a mbéal nó a súile. Is féidir leis an víreas maireachtáil ar feadh cúpla lá ar phlaisteach agus ar dhromchlaí cruach dhosmálta. Ach is féidir leis maireachtáil freisin ar feadh roinnt uaireanta an chloig ar dhromchlaí cosúil le cairtchlár nó copar.

Is féidir le tras-seoladh ó dhuine ionfhabhtaithe go ceann eile tosú dhá lá sula dtosaítear ar shiomptóim a thaispeáint. Ar an meán, déanfaidh duine ionfhabhtaithe amháin suas le cúigear daoine eile a ionfhabhtú, mura ndéanann siad aon rud chun tras-seoladh a chosc.

De ghnáth, tógann sé cúig go sé lá do dhuine sula dtaispeántar siomptóim tar éis a bheith ionfhabhtaithe. Mar sin féin, ní i gcónaí a bhíonn sé sin mar an gcéanna, cuir i gcás gur féidir leis idir lá amháin agus dhá sheachtain a thógáil i gcásanna áirithe.

Risk groups of COVID-19

Cé atá i mbaol de bharr COVID-19?

Tá gach duine i mbaol COVID-19 a tholgadh.

Mar sin féin, is mó seans go bhforbróidh grúpaí áirithe den daonra galar géarchúiseach dá bharr. Ar na grúpaí sin tá daoine os cionn 60 bliana d’aois agus mná torracha, chomh maith le daoine a bhfuil bunriochtaí sláinte orthu, e.g.:

  • murtall
  • brú fola ard
  • diaibéiteas
  • galar croí
  • galair fhadtéarmacha a théann i bhfeidhm ar na scamhóga agus ar na haerbhealaí
  • riochtaí a dhéanann difear don néarchóras
  • a bhfuil córas imdhíonachta lagaithe orthu.

De ghnáth, ní bhíonn na siomptóim i leanaí chomh trom is a bhíonn siad i ndaoine fásta. Fiú amháin mar sin, is féidir le leanaí an víreas a scaipeadh ar dhaoine eile go fóill, agus tagann dianghalar ar chuid acu i gcásanna áirithe.

Cruthaíonn spásanna brúite faoi dhíon deiseanna le haghaidh mhearscaipeadh COVID-19: tá ráigeanna suntasacha feicthe i bpríosúin, in ionaid imirceach agus i ngléasraí próiseála bia.

Is féidir go bhféadfadh aer fuar nó taise cur leis an seans go scaipfí an víreas ó dhuine go duine eile.

Prevention of COVID

Conas COVID-19 a chosc?

Is é an bealach is éifeachtaí chun COVID-19 a chosc ná vacsaíniú – mar aon le cleachtais eile ar nós maisc aghaidhe a chaitheamh agus scaradh fisiciúil. Is lú seans go mbeidh dianghalar ar dhaoine atá vacsaínithe nó gur gá dóibh dul isteach san ospidéal. Sin an fáth a bhfuil comhlachtaí sláinte poiblí ag iarraidh ar gach duine atá incháilithe a bheith vacsaínithe go hiomlán i gcoinne COVID-19 a luaithe is féidir. Léigh tuilleadh i dtaobh vacsaíní COVID-19.

Is féidir fanacht amach óna chéile go fisiciúil, aeráil mhaith a chinntiú i spásanna faoi dhíon agus maisc aghaidhe a chaitheamh cabhrú go mór mór le tras-seoladh a stopadh.

Cabhraíonn na lámha a ní go minic le gallúnach agus uisce nó úsáid a bhaint as tuaslagáin alcól-bhunaithe freisin cosc a chur ar thras-seoladh an víris ó na lámha isteach sa chorp trí na súile, tríd an tsrón nó tríd an mbéal. Tá breis eolais anseo: Grafaic faisnéise: Bearta neamhchógaisíochta.

Treatment of COVID-19

Conas a chóireáiltear COVID-19?

De réir a chéile, tá cógais chun COVID-19 a chóireáil a dhíríonn go díreach ar an víreas ag teacht chun cinn. Baintear úsáid astu go príomha chun dianhgalair i ngrúpaí ardriosca a chosc.

Is é cúram tacúil an phríomhchóireáil don chuid is mó de na hothair a bhfuil dianghalar orthu go fóill, amhail teiripe ocsaigine a úsáid agus leibhéil sreabháin a bhainistiú. Is minic a bhíonn sé seo an-éifeachtach.

Chun teacht ar an bhfaisnéis is déanaí maidir le cóireálacha COVID-19, féach láithreán gréasáin na Gníomhaireachta Leigheasra Eorpaí (EMA):  Cóireálacha agus vacsaíní do COVID-19 nó suíomh gréasáin an Choimisiúin Eorpaigh: Cóireálacha do COVID-19 (europa.eu)

 

Tuilleadh eolais

 

--------------------------------------------------------------------

Tagairt:

(1) Tráchtanna tosaigh an Ard-Stiúrthóra EDS ag an seisiún faisnéise do na meáin maidir le COVID-19, an 11 Márta 2020:  Ar fáil ag:https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020

 

Nóta: Is chun críocha faisnéis ghinearálta an fhaisnéis atá sa bhileog eolais seo agus níor chóir úsáid a bhaint aisti in ionad saineolas aonair agus tuairim gairmí cúraim sláinte.

Vacsaíní in aghaidh COVID-19

Foghlaim tuilleadh faoin gcaoi a n-oibríonn vacsaíní COVID-19, a bhforbairt agus a bhformheas, agus faoin gcaoi a ndéantar faireachán ar a sábháilteacht.